"Саха олоҥхото тыыннаах" дэтэр дьон тахсыахтара

"Орто дойду" хаһыат 
07.04.2011

Сахая ЛЬВОВА

"Саха олоҥхото тыыннаах" дэтэр дьон тахсыахтара

Олоҥхону толорууга оҕолорго аналлаах куонкурус 1996 сыллаахха саҕаламмыта. Оттон 1998 сылтан "Олоҥхо дойдутун оҕотобун" диэн ааты сүгэн, ситэн-силигилээн, билигин республика үрдүнэн ордук табыллыбыт, далааһыннаах бырайыактар ахсааннарыгар киирэр.
Бу дьыл кулун тутар ыйын 26-29 күннэригэр Чурапчы улууһун Дириҥ бөһүөлэгэр ыытыллыбыт үгэс буолбут XIV республикатааҕы фестивалга сылдьан, оҕолор олоҥхолуулларын дуоһуйа истэн, үөрэн-көтөн кэллим.

Сылтан сыл аайы үөрэнээччилэр толорор маастарыстыбалара чочуллан, сайдан иһэр. Бу да сырыыга кыттааччылар хомоппотулар. «Оҕолор олоҥхону толорор таһымнара биллэ тупсубут, мин мээнэҕэ хайҕааччым суох» - диэн бырайыак ааптара уонна салайааччыта, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Культура Киинигэр норуот уус-уран айымньытын салаатын салайар СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Зоя Григорьевна Сысолятина санаата көтөҕүллэн бэлиэтээбитэ да ону туоһулуур.

Уол оҕо кыттара балачча үксээбитэ киһини үөрдэр. Афанасьев Айсиэн (Сунтаар), Захаров Толя (Чурапчы), Попов Петя (Нам) уонна устудьуоннуу сылдьар Федоров Айсен (Сунтаар), Аммосов Айсен (Ньурба) курдук кыра кылаастан саҕалаан олоҥхонон үлүһүйбүт уолаттартан, ама, аан дойдуга саха олоҥхото билигин да тыыннаах, өлбөт-сүппэт үйэлээх дэтэр дьон тахсыахтара суоҕа дуо? Хайаан да баалларын биллэриэхтэрэ. Ол туһунан М.К. Аммосов аатынан ХИФУ доцена, профессор Галина Семеновна Попова - Санаайа маннык этэр: «Бу фестивалтан үүнэн тахсыбыт оҕолор сүтэн-оһон хаалыахтара суоҕа. Эдэр саастарыттан дьиҥнээх олоҥхоһут буолан барбатар да, кэлин син биир биллиэхтэрэ. Киһи кырыйдаҕына, нууччалыы эттэххэ, «ностальгиялыыр» идэлээх». Дьэ оччоҕо, оҕо сылдьан анаан уһуйуллубут киһи кэмниэ-кэнэҕэс, иһигэр иитиэхтии сылдьыбыт «тыынын» таһааран, өссө сайдан-аһыллан тахсыахтаах.

Оҕо олоҥхо эйгэтигэр киирэрин төрөппүт бэйэтэ өйүүрэ, салайара хайҕаллаах. Үтүө холобурунан, сиэнэ Никифоров Алешаны икки сааһыттан туойарга, кэлин олоҥхолуурга үөрэппит, урут физкультура учууталынан үлэлии сылдьыбыт, билигин республикаҕа биллэр-көстөр олоҥхо ансаамбылларын салайааччыта Никандр Прокопьевич Тимофеев (Сунтаар) буолар. Оттон Попов Петя аҕата Петр Петрович Попов Намнааҕы 2№-дээх оскуолаҕа эмиэ физкультура учууталынан үлэлиир. Бэйэтэ дьарыктаан, уола олоҥхону 6 сааһыттан толорор, онтон ыла иккиэн - бу фестиваль эрэллээх кыттааччылара. Петя билигин VIII кылааска үөрэнэр, киһи таттаран истэр гына толорор ураты дьоҕурдаах. Аны фестиваль кэрэ киэргэлинэн Чурапчы Мугудайын 3,5 эрэ саастаах кыысчаана буолла. Смирникова Күннэй кырачаан бэйэтэ хайы-үйэ боччум ситиһиилээх, улуустааҕы «Чобуо-чуорааннар» күрэххэ «Кэрэхсэбиллээх ааҕааччы» анал ааттаах. Эмиэ ийэтэ Александра Семеновна Сокольникова С.Васильев «Эрчимэн Бэргэн» олоҥхотуттан быһа тардан үөрэппитин чоҕулуччу көрөн олорон бэрт чобуотук толорон, саамай болҕомтото да суох көрөөччүнү сэҥээртэ. Оттон олоҥхону толорор чаҕылхай оҕолору иитэн таһаарбыт «Оллоон» ансаамбыл (Амма) салайааччыта Анисия Даниловна Софронова икки сиэн кыргыттарын уһуйарыттан, улахана - X кылаас үөрэнээччитэ Соловьева Ася бу фестивалга олоҥхону толорууга да, чинчийиигэ да кимиэхэ да иннин биэрбэтэ, дьүүллээччилэр үрдүк сыанабылларын ылыан ылла.

Саамай сыралаах үлэ, биллэн турар, дьүүллүүр сүбэҕэ тиксэр. Ол курдук, Зоя Григорьевна бэйэтэ, Галина Семеновна Попова - Санаайа, ГЧИ уонна ААНК научнай үлэһитэ, ф.н.к Анна Николаевна Данилова, «Саха» НКИХ редактора Вера Петровна Захарова уонна Олоҥхо республикатааҕы киинин научнай үлэһитэ Протодьяконова Елена Николаевна оҕолор сылы быһа дьарыктанан бэлэмнээбит толорууларын, чинчийэр үлэлэрин сыыска түһэрбэккэ истэн, ымпыгы-чымпыгы сыныйан, кытаанах тургутууну оҥордулар. Ол түмүгэр, ким кичэйэн үлэлээбит-дьарыктаммыт сөптөөх анал ааты ылан, илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннүннэ.

Түмүккэ, фестивалы иилиир-салайар дьоммутугар, дьүүллүүр сүбэ чилиэннэригэр уонна фестиваль үлэтигэр сүүрбүт-көппүт бары дьоҥҥо, чуолаан Чурапчы олоҥхону толорор уонна чинчийэр оҕолорун түмэн үлэлиир СР культуратын туйгуна Клавдия Максимовна Тарабукинаҕа уонна СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Фекла Ивановна Поповаҕа дириҥ махталбын тиэрдэбин. Саха олоҥхото үйэлэргэ аатырарын туһугар айымньылаах үлэҕит алгыстаах аартыга арыллан истин!

КЫАЙЫЫЛААХТАР

Биирдиилээн толоруу:
«Тэтимнээх толорооччу» - Мартынова Саргы, X кыл., С.Васильев «Эрчимэн Бэргэн» (сал. Софронова А.Д.; Амма, Бөтүҥ)
«Умсулҕаннаах толорооччу» Данилов Марк, IV кыл., С.Васильев «Үөлэн Хардааччы» (сал. Мордовская Н.И.; Дьокуускай к., Оҕо айар дьиэтэ)
«Сэһэн сүнньүн тутар толорооччу» - Попов Петр, VIII кыл., А.Соловьев «Уолан Дохсун» (Нам, Нам)
"Түөлбэ үгэһин тутуһааччы" - Захаров Анатолий, XI кыл., Д.Белых "Ала Хотоҕой" (сал. Захарова А.Ф.; Чурапчы, Хатылы)
«Кэскиллээх толорооччу» - Андреев Власий, IV кыл., C.Васильев «Мөҥүрүүр Бөҕө» (сал. Иванова П.В.; Бүлүү, Кыадаҥда)
«Кэрэхсэбиллээх толорооччу» - Григорьева Тамара, IX кыл., В.Каратаев «Модун Эр Соҕотох» (сал. Григорьева М.Е.; Бүлүү, Тааһаҕар)
"Уһун тыыннаах толорооччу" - Афанасьев Айсиэн, X кыл., C.Зверев «Кулун кугас аттаах Куллустай Бэргэн» (сал. Тимофеев Н.П.; Сунтаар, Күүкэй)
"Удьуор утумун тутааччы" - Габышева Лада, III кыл., С.Васильев «Мөҥүрүүр Бөҕө» (сал. Лугинова А.А.; Уус Алдан, Арыылаах)
"Ыллам ырыалаах толорооччу" - Антонова Айаана, XI кыл., В.Иванов «Күөнэ көҕөччөр аттаах Күн Күбээдьэ бухатыыр» (сал. Кучурова Т.А.; Ньурба, Күндээдэ)
«Хомоҕой тыллаах толорооччу» - Белолюбская Аля, VIII кыл., C.Васильев «Күн Эрили» (сал. Троева В.И.; Уус Алдан, Баатаҕай)
«Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» - Яковлева Дайаана, II кыл., Ю.Борисов "Кэскил Бухатыыр" (сал. Софронова А.Д.; Амма, Бөтүҥ)
"Талба талаан" - Соловьева Анисия, X кыл., Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» (сал. Софронова А.Д.; Амма, Бөтүҥ)
«Бастыҥ уһуйааччы» - Софронова Анисия Даниловна, "Оллоон" фольклорнай бөлөх салайааччыта (Амма, Бөтүҥ)

Бөлөҕүнэн толоруу:
«Бастыҥ туруоруу» - Павлова Мария Николаевна, «Ньургуһун» оҕо саадын «Чаҕаара» фольклорнай бөлөҕүн салайааччыта (Чурапчы, Хатылы)
«Бастыҥ бөлөҕүнэн толорооччулар» - Төхтүрдээҕи оҕо искусствотын оскуолатын театральнай кылааһын үөрэнээччилэрэ, С.Васильев "Мөҥүрүүр Бөҕө" (сал. Вензель Е.И.; Мэҥэ Хаҥалас)
«Түөлбэ үгэһин утумнааччы» - «Үрүмэччи» фольклорнай бөлөх, С.Васильев "Мөҥүрүүр Бөҕө" (сал. Григорьева М.Е.; Бүлүү, Тааһаҕар)
«Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» - III кылаас үөрэнээччилэрин бөлөҕө (сал. Захарова А.Ф.; Чурапчы, Хатылы)
«Сатабыллаах салайааччы» - Иванова Светлана Тарасовна, «Утум» фольклорнай бөлөх салайааччыта (Бүлүү к.)

Олоҥхону научнай чинчийии:
«Бастыҥ чинчийээччи» - Соловьева Анисия, X кыл., "Олоҥхо ырыата-тойуга" (сал. Софронова А.Д.; Амма, Бөтүҥ)
«Yтүө саҕалааһын» - Петров Степан, VIII кыл.(сал. Сыромятникова А.П.; Бүлүү, Бүлүү)
«Олоҥхо номоҕун олоххо көрүү» - Дмитрьева Надежда, VIII кыл., ""Эһэ хара аттаах Элэс Боотур" олоҥхоҕо өҥү-дьүһүнү бэлиэтиир тыллар" (cал. Охлопков Г.И., Жегусова Т.И.; Дьокуускай к., 2№-дээх орто оскуола)
«Олоҥхо эйгэтин үөскэтии» - Антонова Айаана, XI кыл., "Олоҥхоҕо ахсаан эйгэтэ" (сал. Обуллахова Н.П.; Ньурба, Күндээдэ)
«Олоҥхо үгэһин тутуһуу» - Титова Надежда, X кыл., "Улуу Олоодону утумнаабыт олоҥхоһуттар омоон суолларынан"(сал. Божедонов П.В.; Чурапчы, Хадаар)
«Олоҥхону ырытыыга холонуу» - Охлопкова Анна, VIII кыл., "Үөтүүлээх үс дойду үрдүк айыылара араас олоҥхоһуттар харахтарынан" (сал. Еремеева Ф.И.; Томпо, Үөгэн)
«Удьуор утумун салҕааччы» - Федорова Дайаана, VI кыл., "С.Зверев Күүкэй эдэр ыччатын кытта алтыһыыта" (сал. Николаева М.В.; Сунтаар, Күүкэй)
«Бастыҥ салайааччы» - Кучурова Таисия Аркадьевна (Ньурба, Күндээдэ)