Олоҥхо эйгэтэ: Сахалыы куукула айыллыаҕа

 "Орто дойду" хаһыат
16.04.2011

Сахая ЛЬВОВА

Олоҥхо эйгэтэ: Сахалыы куукула айыллыаҕа

Норуот инники кэскилэ, сайдар саргыта кэлэр кэнчээри ыччатын иитэр-такайар айылгытыттан түстэнэр. Оҕо туох-ханнык эйгэҕэ иитиллэрэ, кимтэн холобур ылара, бэл тугунан оонньуура кытта кини хайдах киһи буола үүнэн тахсыаҕын кэрэһэлиир. Оттон оҕо-аймаҕы өбүгэ үгэһигэр сыһыаран, сахалыы сиэрдээх-майгылаах иитии – хас биирдиибит ыһыктыбат ытык иэһэ.

Биһиги республикабытыгар оҕону төрүт үгэскэ сыһыаран иитии хайысхатын тутуһар холобурдар биирдиилээн бааллар. Оттон бу күннэргэ, буола турар араас тэрээһиннэр ортолоругар биир сонун бырайыак үлэлии турар. Бу бырайыак ордук дириҥ суолталааҕынан, ырааҕы өтө көрөрүнэн, кэскили, үтүө түмүгү түстүүрүнэн барыларыттан чорбойор. Ол курдук, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Олоҥхо 10 сылын бэлэмнээн ыытыыга СР национальнай тэрийэр комитетын бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков көҕүлээһининэн, Оскуола иннинээҕи саастаах оҕоҕо олоҥхо персонажтарынан куукула таҥаһын уонна театрга туруорууга анаан оҕо көстүүмүн оҥорууга республикатааҕы куонкурус ыытылла турар. Бу куонкурус оҕону кыра сааһыттан саха култууратын нэһилиэстибэтигэр, олоҥхоҕо сыһыарар, ону көдьүүстээхтик оҥорор суолу тобулар, театр нөҥүө оҕо айар дьоҕурун сайыннарар уонна нэһилиэнньэ ортотугар национальнай-култуурнай сыаннаһы тарҕатар сыаллаах тэриллибитэ. Бу дьыл ыам ыйын 31 күнүттэн бэс ыйын 9-гар диэри тэрийэр хамыыһыйа куонкурус бастакы түһүмэҕэр киирэр үлэлэри көрбүтэ. Хамыыһыйаҕа үөрэх, искусство эйгэтин үлэһиттэрэ, норуот маастардара үлэлииллэр.

Куонкуруска 14 улуустан барыта 69 киһи үлэтин ыыппыт. Ордук Ньурба, Амма, Горнай, Уус-Алдан, Таатта, Хаҥалас улуустарыттан уонна Дьокуускайтан көхтөөхтүк кыттыбыттар. Усть-Нера, Нерюнгри курдук нуучча омук тоҕуоруһан олорор куораттарыттан эмиэ үлэлэр киирбиттэрэ кэрэхсэбиллээх. Хомойуох иһин, отой кыттыбатах улуустар эмиэ бааллар. Куукула таҥаһын оҥорууга 30, театрга туруорууга анаан оҕо көстүүмүн оҥорууга 33 кыттааччы үлэтэ киирбит. Куонкурус балаһыанньатынан бүтүн коллекция эскиһин оҥорууга биир кыттааччы 3-тэн 17-ҕэ тиийэр үлэни бэлэмнээбит. Манна АГИКИ студеннарыттан, оскуола үөрэнээччилэриттэн саҕалаан оҕо тэрилтэтин иитээччилэрэ, куруһуок, студия салайааччылара, төрөппүттэр, худуоһунньукка, модельерга, норуот маастарыгар тиийэ кыттыыны ылбыттар. Кыттааччылар Ойуунускай аатырбыт «Дьулуруйар Ньургун Боотуруттан» саҕалаан, С. Васильев, В. Каратаев, П. Ядрихинскай, Күннүк Уурастыырап, П.Е. Решетников уо.д.а. олоҥхолорунан персонажтар эскизтэрин оҥорбуттар.

СР Үөрэҕин министиэристибэтин миниистирин солбуйааччы Е.П. Павлова бэрэссэдээтэллээх тэрийэр хамыыһыйа чилиэннэрэ ырытан, сүбэлэһэн баран, куонкуруска кэлбит 69 киһи үлэтиттэн жюри сыанабылыгар куукула таҥаһын оҥорууга 12 киһи оҥорбут комплегын, оҕо көстүүмүн оҥорууга 18 киһи үлэтин аһарбыта. Онно ойоҕос геройдар уобарастарын биэрэр табыллыбыт эскиистэр эбии киирбиттэрэ. Оттон куонкурус балаһыанньатын ирдэбилигэр хоруйдаабат, сөп түбэспэт 31 киһи үлэтэ куонкуруһу ааспата. Бу үлэлэр сүрүн итэҕэстэрин бэлиэтиир буоллахха, таҥас өҥүн-дьүһүнүн, быһыытын-таһаатын сыыһа туттуу уонна олоҥхо эйгэтигэр сөп түбэспэт, олус аныгылыы моһуоннаах эскизтэр түбэһэллэр. Оһуор, атын киэргэтии табыгастаахтык эрэ таҥнахха таҥаһы тупсаҕай көрүҥнүүр, оттон сорох кыттааччылар итини түбэһиэх тутталлар. Аны темаҕа сөп түбэспэт, остуоруйа, атын театральнай туруоруу уобарастара киирбиттэр. Оттон сахалыы таҥаска төрүт үгэһи балайда тутуһар, өҥ-дьүһүн таба туттуллубут уонна оҕо таҥаһыгар туспа көрүү суоҕун быһыытынан, улахан киһи таҥаһыгар дьүөрэлии эрээри, оҕо туттарыгар-хаптарыгар табыгастаах, көстүүлээх 30 эскиз анал дьүүллүүр хамыыһыйа сыанабылыгар киирбиттэрэ.

Ол курдук, бэс ыйын 14 күнүгэр куонкурус бастакы түһүмэҕин үлэтэ буолан ааста. Александр Жирков бу бырайыакка хайа кыалларынан элбэх сыһыаннаах дьон - художниктар, иитээччилэр, култуура үлэһиттэрэ уо.д.а. кыттыахтаахтарын бэлиэтээн туран, үлэ-хамнас сүрүн соругун туһунан кэпсээтэ:
- Бастакытынан, оҕо бэйэтин илиитинэн кырыйан, силимнээн, таҥан, тигэн оҥорор буоллаҕына, айар дьоҕура сайдар. Иккиһинэн, бу үлэлэри сыыйан-сыныйан, кэлин фабрикаҕа оҥоһуллан тахсар куукула макетын оҥорорго олук буолар эскизтары талыахтаахпыт. Тоҕо куукула эскиһин чуолаан олоҥхоҕо көрдүүгүт диэн ыйытар буоллахха, олоҥхоҕо дьиҥ сахалыы, төрүт үгэскэ олоҕурар уобарастар хоһуллаллар. Бүгүҥҥү күммүт үлэтин түмүгэ ити ирдэбили тутуһан тахсыахтаах. Биһиги бары «төрүт сахалыы» диэн биир санаанан салайтаран, дьиҥ саха таҥаһын-сабын толору арыйар үлэлэри талыахтаахпыт. Бу үлэбит-хамнаспыт сүрүн сыала – куукулалары оҥоруу, оҕону иитэр-харайар тэрилтэлэргэ сахалыы таҥастаах-саптаах куукуланы тарҕатыы. «Кукла – инструмент воспитания». Ити биһиэхэ олус улахан суолталаах. Онон ити суолтатын толору өйдөөн, эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан үлэлиэхтээхпит.

Дьүүллүүр сүбэ сыралаах үлэтин түмүгүнэн, икки номинацияҕа үстүү кыайыылаах талылынна. Ол курдук, куукула таҥаһын оҥорууга Амма педагогическай гимназиятын учуутала Колосова Ньургуйаана Михайловна үлэтэ бастыҥынан сыаналанна. Иккис миэстэни Игнатьева Елена Николаевна (Таатта Ытык-Күөлэ, Оҕо уонна ыччат айар үлэтин сайыннарар Киин), үсүһү эбии үөрэхтээһин учуутала Гуляева Луиза Петровна (Таатта Уус-Тааттата, «Харыйачаан» оҕо саада) ыллылар. Оттон оҕо театральнай көстүүмүн барылын оҥорууга бастакы миэстэни Ньурба улууһун Марха орто оскуолатын X кылааһын үөрэнээччитэ Андреева Еленаҕа (сал. Терентьева Н.В.) биэрдилэр. Иккис миэстэни эмиэ Л.П. Гуляева ылла. Оттон үһүс миэстэҕэ «Народные промыслы» ХЭУО маастар-худуоһунньуга Давыдова Ньургуйаана Васильевна таҕыста.

Бу кыайыылаахтар кумааҕыга түһэрбит айымньыларын олоххо киллэрэллэригэр анаан үп көрүллүөҕэ. Онон кинилэр салгыы үлэлээн, илэ айан-тутан, аны Олоҥхо күнүгэр оҕолору уонна куукулалары сахалыы таҥыннаран, үлэлэрин киэҥ дьүүлгэ таһаарыахтара. Онтон дьэ, бастыҥ үлэ, кыайыылаах бүтэһиктээхтик быһаарыллыа. Бастыҥ үлэҕэ олоҕуран, өссө ситэрэн-тупсаран, фабрикаҕа оҥоһуллуохтаах куукула макетын моһуона бигэргэниэхтээх. Онон сахалыы таҥастаах-саптаах куукулалар эһиил, 2012 сылга оҥоһуллан тахсалларын долгуйа күүтэбит.