Кылаан бириис - убаһа!

"Орто дойду" хаһыат
23.06.2011

Сахая ЛЬВОВА

Кылаан бириис - убаһа!

Бу дьыл бэс ыйын 17 күнүгэр Дьокуускай куораттан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Наахара нэһилиэгэр ааттаан-суоллаан айаннаан тиийдибит. Манна улуу олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ Николай Алексеевич Абрамов - Кынат төрөөбүтэ 150 уонна II Наахара нэһилиэгэ төрүттэммитэ 375 сылларыгар аналлаах үбүлүөйдээх үс күннээх ыһыах ыһылынна.
Бастакы, иккис күҥҥэ "Олоҥхо - ийэ тыл өлбөт-сүппэт сүмэтэ" диэн олоҥхону үйэтийбит ньыманан толорууга аһаҕас күрэх ыытылынна. Бу күрэх туһунан эрдэттэн хаһыакка, араадьыйаҕа да кэпсээбиттэрэ. Ыһыах олоҥхотун Кылаан бирииһэ убаһа үһү диэн буолта. Дьэ, хайа олоҥхоһут уран тылынан умсугутан, дорҕоонноох тойугунан долгутан убаһаны туура тутан ылбыт эбитий?

Олоҥхо күрэҕин тэрийэр үлэ үрдүк таһымнаахтык барбыта тута харахха быраҕыллар. Евдокия Николаевна Иванова кыһамтатынан, кыттааччылары, дьүүллүүр хамыыһыйаны, ыалдьыттары түһэрэр түбүктэн саҕалаан, тэрээһиҥҥэ туттуллар тээбириннэргэ, атрибуттарга тиийэ барыта сыымайдаммыт.
Тиийбит күммүт киэһэтигэр 7 чаастан саҕалаан кыракый балаҕаҥҥа муһуннубут. Галина Семеновна Попова-Санаайа бэрэссэдээтэллээх дьүүллүүр сүбэҕэ Республикатааҕы Олоҥхо Киинин үлэһиттэрэ Елена Николаевна Протодъяконова, Анастасия Михайловна Лугинова, "Олоҥхо ассоциацията" Мэҥэ-Хаҥалас улууһун общественнай түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ Февронья Васильевна Шишигина үлэлээтилэр. Кинилэр олоҥхоһуттар толорууларын хааччахтаабакка, төһөнү толороллорунан истиэхпит диэн үөртүлэр. Оттон олоҥхону толорууга күрэхтэһээччилэр хоммут уоһу хоҥноро, өрөөбүт уоһу өһүлэ таарыйа диэн уран тыл ууһунан бэйэлэрин билиһиннэрдилэр. Ити кэнниттэн күрэхпит аһыллыбытын курдук аахтыбыт, маҥнайгы олоҥхоһут оллоонноон олоро түстэ да, кэпсээн кэҕийэн, туойан доллоһутан барда. Дьэ, сыарҕа сыҥаһата аргыый аҕай хоҥнон, олоҥхо алыптаах дьикти дойдутугар уһун-киэҥ айаммытын саҕалаатахпыт…

Маҥнайгынан Мэҥэ-Хаҥалас олоҥхоһута Тихонов Петр Максимович диэн республикаҕа биллэр-көстөр, дьоһун ааттаах-суоллаах толорооччуну иһиттибит. Куолутунан «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону толордо. Биллэн турар, толорор маастарыстыбата, үөрүйэҕэ үрдүк таһымнаах, 1 ч. 40 м. кэнниттэн «чэ, бу сөп буолан эрэр ини» диэн тохтоото.

Сунтаартан төрүттээх, билигин Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище устудьуона Айсен Федоров оскуолаҕа үөрэнэр сааһыгар олоҥхо учууталыгар Тимофеев Никандр Прокопьевичка дьарыктаммыта. Ол саҕаттан саха ырыатынан-тойугунан сүрэхтэтэн туран үлүһүйэр. Бу да сырыыга эриэккэс кэрэ куолаһын дьон-сэргэ сүрдээҕин сэргээтэ, «бу уол бастыыһы» диэн бэйэлэрин санааларын быктарааччылар да баар буоллулар.

Киниттэн ураты эдэр ыччаттан бу күрэххэ өссө 4 толорооччу кытынна: ДьМУ устудьуона Христина Егорова (Амма), ХИФУ устудьуоннара Юрий Борисов (Амма), Оля Львова (Сунтаар), Олоҥхо институтун үлэһитэ Сахая Львова (Сунтаар). Борисов Юрийы биһиги, эдэр оҕолор, «толорооччу» эҥин диэбэккэ, быһаччы олоҥхоһут диэн ааттыыбыт. Буолумуна, бэйэтэ суруйбут үс тэттик олоҥхолоох! Маҥнай суруйбут «Кэскил Бухатыыр» олоҥхотун 2004 сыллаахха, «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» республикатааҕы фестивалга истибиппит. Ол саҕана Юра 8-с кылааска үөрэнэр уолчаан этэ. Олоҥхотун барытын кэпсээнинэн толорбута. Сатаан туойбаппын, кылыһаҕым суох диэн санааргыыр буолара. Бара сатаан, түөһүн ытыһынан доргутан кылыһахтыы сатыырын өйдүүбүт. Ол эрээри, сүрэҕин баҕатынан утумнаахтык дьарыктанан, үүнэн-сайдан, билигин отой атын киһи олорор. Бу сырыыга «Батастаан Баатырын» толордо.

Дьахталлартан Дьокуускай куораттааҕы Арчы Дьиэтигэр «Удьурхай» фольклорнай түмсүүнү салайар Любовь Платонова кытынна. Кинини истэн баран киэһээҥҥи чэйгэ кыттааччылар, дьүүллээччилэр, тэрийээччилэр бары түмсэн, көнньүөрэн олорон, санаа атастаһыы, олоҥхо сайдар суолун саҕахтарын анаарыы буолла. Ураты истиҥ эйгэ үөскээн, устунан бары биир дьон курдук буолан хааллыбыт. Маннык түгэннэр өссө да хатылана турдаллар…

Салгыы Захаров Аркадий Михайлович үс үйэлээх олоҥхону бэлэмнээн кэлбитин иһиттибит. Түүн үөһүттэн саҕалаан Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурбут аналлаах дьахтарын кэргэн ылан биэрбэккэ, олус да уһуннук-киэҥник хоһуйтарда. Кэмниэ-кэнэҕэс дьэ соргу тосхойон, олоҥхобут бастакы үйэтэ бүтэн, олоҥхоһуппут саҥардыы иккиһигэр киирэн эрдэҕинэ, халлааммыт суһуктуйан барда. Онон икки чаастан ордуктаах олоҥхону истибит дьон тохтуурбутугар тиийдибит.

Нөҥүө күммүтүн мэҥэ-хаҥаластар эмиэ бэйэлэрин киһилэрэ Иван Алексеевич Григорьев саҕалаата. «Бүгүн тахсарын-тахсыбатын билбэппин эрээри, 3 чаас курдук уһуннааҕы толорорго бэлэмнэммитим» - диэн эттэ. Кини биир дойдулааҕа, бу күрэх ананар олоҥхоһута Н. Абрамов - Кынат «Ньургун Бөҕө» олоҥхотуттан иһитиннэрдэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайтан кэлбит Николай Егорович Баишев таҕыста. Николай Егорович толоруутун көрөөччүлэр «бэркэ табыллынна» диэн сыаналаатылар.

Бу саас Арчы Дьиэтигэр ыытыллыбыт «Уруйдан, улуу олоҥхобут!» республикатааҕы фестивалга Гран-при хаһаайына буолбут Исаков Валентин Гаврильевич бүтэһигинэн олоҥхолоото. Кини икки чаастан ордук толоруутун ааһан иһээччилэр тохтоон, иһирдьэ киирэн, сорохтор бүтүөр диэри болҕойон истибиттэрэ элбэҕи этэр. Хооһохтон хостуурдуу ис-иһиттэн таһааран, төһө баҕарар уһуннук кэпсиэх киһи, куораппытыгар төннөр кэммит ыган, үмүрүйдэ.

Түмүккэ, күрэх кыттыылаахтара кэнсиэртиир сыанаҕа бары кэккэлэһэ олорон, кылгас быһа тардыылары иһитиннэрдилэр. Дьэ ол кэнниттэн, анал ааттары иҥэрии саҕаланна: «Көрөөччү, истээччи биһирэбилэ» - О. Львова, «Утуму тутар толорооччу» - Х. Егорова, «Лыҥкынас кылыһахтаах толорооччу» - С. Львова, «Дорҕоонноох тыллаах толорооччу» - Ю. Борисов, «Кэскиллээх толорооччу» - А. Федоров, «Кэрэ куоластаах толорооччу» - Л. Платонова, «Тэтимнээх толорооччу» - Н. Баишев, «Түөлбэ олоҥхоһута» уонна Кынат ыччат аймахтарын анал бирииһин хаһаайына - И. Григорьев, «Көмүрүө күөмэй» - А. Захаров, «Уһун тыыннаах толорооччу» - В. Исаков. Кыттааччылар бары цифровой видеокамера, фотокамера, микроволновка, ЖК телевизор, бриллиант, харчынан бириэмийэ уо.д.а. туттулар. Олоҥхону толорууну сайыннарыы, тарҕатыы суолтатын толору өйдөөн-өйөөн, маннык дьоһун бириистэри туруорбут тэрийээччилэргэ махтал буоллун. Оттон Ыһыах Олоҥхотун Кылаан бирииһэ Петр Тихоновка ананна! Онон убаһа мэҥэ-хаҥаластарга, улуу олоҥхоһут Кынат бэйэтин дойдутугар хаалла. Петр Максимович, эдэр көлүөнэҕэ өрүү да чаҕылхай холобур буола, өссө да олоҥхобут сайдарыгар, үйэтийэригэр уонна аатырарыгар үлэлии-сайда тур диэн баҕа санаабытын этэбит. Уруй!