Орто дойду олоҥхото (1)

"Орто дойду" хаһыат
06.10.2011

Орто дойду олоҥхото
Анал балаһа
Бэлэмнээтэ Сахая ЛЬВОВА.

Орто туруу дойдуга олохтонон үөскээбит ортотунан курданар, оройунан дуумайдыыр, улаан ньуурдаах, уһаты уллуҥахтаах урааҥхай удьуордара!

Олоҥхону аан дойду кылаан айымньытынан (шедевринэн) билинэн, ол биһиэнэ буоларынан муҥура суох киэн туттарбыт, биллэн турар, омнуоламмат. Ол эрээри, Олоҥхо диэн өйдөбүлү үксүбүт хаһан да ситэн тиийбэт чыпчаалбытыгар тэҥниибит. Кини улуутун уруйдуубут эрээри, ол улуутуттан чаҕыйан дуу, тоҕо эрэ туора туттабыт. Олоҥхону толорооччулары бэрт кыратык иһиллии түһээт, тэйэ хаамабыт. Үлүгэр үп тыырыллан, үгүс сыранан бэчээттэммит кинигэлэр аналлара боруостаммакка, туһааннаах эрэ дьон ахсааннаах тарбаҕа даҕайбыт буолуохтаах. Бу биһиги олоҥхо туһунан билбэппит элбэҕиттэн тахсар дии саныыбын. Оттон бу эйгэҕэ санаа атастаһыан, үөлээннээхтэригэр, баҕар атын омук дьонугар арыый дириҥник хорутан кэпсиэн, онно сөп таһымнаах билиини баһылыан баҕарааччы үгүс буолуохтаах.

Онон, күндү ааҕааччылар, биһиэхэ саҥа рубрика сүрэхтэнэр кэмэ кэллэ. Манна олоҥхо, олоҥхоһут туһунан сүрүн өйдөбүллэри, өркөн чөмчөкөлөр анаарыыларын булуоххут. Билигин олоҥхо дуолугар оройдорунан түспүт чинчийээччилэри, толорооччулары, аныгы көлүөнэ холонооччулары кытта билсиэххит уо.д.а. Оттон олоҥхоттон быһа тардыылар уус-уран тылы-өһү истэ, ааҕа үөрэнэн ис хоһоонун өйдүүргэ, тыл баайын сайыннарарга көмө буолуохтара. В.Н. Бырдьахаанап эппитинии, «норуот күүһэ өйүгэр, өйүн күүһэ тылыгар!»

Дьэ, ол кэнниттэн дьэбин уоһуйан, хоммут уоһу хоҥнорон барыахха, өрөөбүт уоһу өһүлү тардыахха…

Сахая ЛЬВОВА.

ОЛОҤХО ОРТО ДОЙДУТА

Н.Г. Иванов – Сыҕаан «Оҕо Дуулах бухатыыр» олоҥхотуттан:

Турар буор тулалаах,
Туойар туой тумалаах,
Охтон баранар
Оттоох-мастаах,
Ороһуоллаах уулаах,
Үөскээн эбиллэр
Өлгөм тирэхтээх,
Өлөн сүтэр
Өнөр киһилээх
ОРТО туруу дьаҕыл ДОЙДУ
Тоҕуһун үйэтэ
Тоҕута сытыйбыт
Туос тордуйа иһит саҕаттан
Туймуулаан туругурбут эбит.
Сир ийэ дойдум
Сиэрэй тииҥ
Тилэҕин буоруттан
Ситэн-хотон үөскээбит эбит.

ӨРКӨН ЧҮӨМПЭ

Ойуунускай: «Хайа да омук сайдарыгар, үрдээн-үүнэн тахсарыгар, ханна даҕаны кирилиэһин маҥнайгы үктэлэ буолара – норуот ырыата, норуот олоҥхото».

Суорун Омоллоон: «Саха норуотун тылынан айымньытын саамай куоҕайар чыпчаала олоҥхо буолар. Кини суолтата аҥардас тыл уус-уран айымньыта буоларынан эрэ бүппэт. Кини саха норуотун историятын, философиятын, итэҕэлин, төрөөбүт айылҕатын үөрэтэргэ суолтата эмиэ улахан. Бу иһин кининэн, поэтическэй ньыма сабыдыалын араҥалаан араардахтарына, туттуохтарын сөп – этнограф даҕаны, историк даҕаны, лингвист даҕаны. Оттон литература, поэзия уонна музыкальнай фольклор өттүнэн олоҥхо – саха норуотун энциклопедията, бары күндүтэ мустубут музейа. Кини саха фольклорун бары жанрдарын синтэһэ – лирическай ырыатыттан драматыгар диэри, кини билэр бары поэтическай ньымаларын сиэркилэтэ.

С.Е. Малов: Меня – думаю, что и каждого читателя, - поразил этот чудный мир якутской фантазии, его особый своеобразный размах.

СЭЭРКЭЭН

Айылҕаттан айдарыылаах, алта олоҥхо таһымнаах Сыҕаан Никииппэр

Кыраайы үөрэтээччи Н.Т. Степанов суруйарынан, Ньурба улууһугар барыта 90-ча олоҥхоһут олорон ааспыт. Онтон бүгүн кэпсиир киһибит Марха өрүс үрдүгэр Тэҥкэ диэн сиргэ Ивановтар дьиэ кэргэннэригэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүт, саха тылын-өһүн, ырыатын-тойугун кыра оҕо сааһыттан иҥэриммит, XX үйэ ортотугар талба талаана кустук араас өҥүнэн күлүмүрдүү оонньоон бар дьон сэһэнэ-сэппэлэ буолбут Сыҕаан Никииппэр – Иванов Никифор Григорьевич буолар.

Ивановтар Өҥөлдьө диэн нэһилиэккэ олохсуйан олорбуттар. Бу урукку кэмнэргэ ырыаһыт-тойуксут, уус тыллаах олоҥхоһут, оһуокайдьыт дьон ааттаан төрүүр сирдэринэн биллэрэ. Аҕата Килээдьэ Киргиэлэй эмиэ чугас эргин тойуксутунан сураҕырар киһи эбит. Онон Никииппэр бачыр оҕо сааһыттан ырыа-тойук эйгэтигэр биһиктэнэ үөскээн, ылбаҕай ырыалаах, хомоҕой хоһоонноох буола улааттаҕа. Эмньик оҕо сааһыттан бу нэһилиэк талба талааннаахтарын түһүлгэтигэр уһуйуллан тахсыбыта. Ордук Дмитрий Степановы чорботон, кинини кэрэхсээн истэн-үтүктэн талаана-дьоҕура чочуллубута. Ол курдук, кини бэйэтэ ахтарынан, алта сааһыттан дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолоон биһирэбил ылбыта, онтон тэптэрэн сайдан-үүнэн, этэн-тыынан хабыллан тахсыбыта.

Норуот ырыаһыта Никииппэр Иванов – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. Хоһуун-хорсун майгылаах саха уола Европа араас куораттарын босхолоспута, кыайыы өрөгөйдөөх күнүн Прага куоракка көрсүбүтэ, дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ. Кэлин кэргэннэнэн, Ньурба Чуукаарыгар олохсуйбута, онон дьон үксэ кинини “Чуукаар талааннаах тойуксута, олоҥхоһута” диэн билинэллэр, киэн тутталлар. Кини олорбут Хампаҕар “Сыҕаан сыыра” диэн сир баара, кинини дьон-сэргэ сөбүлүүрүн, өйдүү-саныы сылдьарын туоһута.

Никииппэр норуот тылынан уус-уран айымньытын атын көрүҥнэрин – саха ырыатын, тойугу, ордук чуолаан чабырҕаҕы, оһуокайы эмиэ утумнаахтык дьарык оҥостубута. Ол кини олоҥхоһут быһыытынан сайдарыгар тулхадыйбат оҥкул буолбута саарбаҕа суох. Кинини өйдүүр дьон кэпсииринэн, Никииппэр мэлдьи муннун анныгар кигинэйэн ыллыы сылдьар идэлээҕэ, бэл диэтэр, түүн утуйа сытан ырыатын уураппата.

Сыҕаан ырыатын-тойугун эриэккэс эйгэтигэр үгүс киһи умсугуйа уйулҕатын туттарбыта. Ол курдук, Ньурба биир бастыҥ тойуксута, оһуокайдьыт, Чуукаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Семен Николаевич Николаев кинини ырыаҕа-тойукка уһуйбут учууталынан билинэр, кини туһунан олус истиҥник ахтар. Оттон ылбаҕай ырыаһыт, хомоҕой тыллаах оһуокайдьыт Анна Моисеевна Александрова, эдэр сааһыгар фермаҕа бииргэ үлэлии сылдьан, Никииппэр олоҥхо ырыаларын ис-иһиттэн имэҥирэн толорорун сөҕө-махтайа кэпсиир. Биир тэлгэһэҕэ ыаллыы олорбут, оччотооҕуга кыра уолчаан, билигин Чуукаар оскуолатын музейын салайааччы Валерий Николаевич Кыппыгыров ахтарынан, Никииппэр Иванов олоҥхолуур киэһэлэрин үгүс дьон долгуйа кэтэһэн, анаан-минээн кэлэн сэргэх эйгэҕэ дьүөрэлэһэн “Оҕо Дуулах бухатыыр” олоҥхотун уталыппакка истэллэрэ. Киһи быһыытынан олус аламаҕай, мэлдьи күлэ-үөрэ сылдьар, сүрдээх мааны майгылааҕын бэлиэтиир. Оччотооҕу кэмнэргэ Чуукаар нэһилиэгэр бу Сыҕаан Никииппэр кэлиэҕиттэн ырыа-тойук дэлэйэн, оһуокай түһүлгэтэ кэҥээн, олоҥхо киэһэлэрэ үксээбиттэрэ.

Кини оччолорго алта олоҥхону билэрэ үһү: “Хардаҥ окко төрөөбүт Хардачылаан Бэргэн”, “Киис тириитэ саҥыйахтаах киэҥ халлаан уола Кириэстэй Бэргэн”, “Тимир биһик Кыҥкыр Боотур”, “Алаатыыр Ала туйгун”, “Оҕо Дуулах бухатыыр”, “Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө”. Хомойуох иһин, ити олоҥхолор кини толоруутугар араадьыйаҕа суруллубатахтар. Арай 1965 сыллаахха икки тойугу уонна олоҥхоттон быһа тардан толорбута радиофондаҕа харалла сытар.

Үлэһит бастыҥа, талааннаах талбата Никифор Григорьевич Иванов тыыннааҕа буоллар, 2012 сыл муус устарын 2 күнүгэр 95 сааһын туолуо этэ. Ньурба оройуонугар Олоҥхо ыһыаҕын көрсө уонна Н.Г. Иванов үтүө аатын үйэтитэ, олоҥхону наука таһымыгар чинчийэр институт билигин кини “Оҕо Дуулах бухатыыр” олоҥхотун бэчээккэ таһаараары бэлэмнии сылдьар.

Варвара ОБОЮКОВА.

НОО!

Олоҥхону нууччалыы саҥардан


 

Тамара Ивановна Петрова:

- «Дьырыбына Дьырылыатта» олоҥхо өрдөөҕүтэ сахалыы тылынан бэчээттэнэн тахсыбыттаах. Оттон кэлин, олоҥхо шедевр буолбутун кэннэ, бу олоҥхо тексин кафедрабыт уһуйааччылара Наталья Сергеевна уонна Ирина Владимировна Собакина устудьуоннарбытыгар түҥэтэн тылбаастаппыттара. Кинигэнэн тахсар буолла диэбиттэригэр барытын хомуйан, холбоон, икки-үс төгүл эрэдээксийэлээбиппит. Үлэбитин ХИФУ Олонхо НЧИ (дир. В.Н. Иванов) бэчээттээн, 500 экземплярынан таҕыста.

Кинигэҕэ барыта 32 киһи үлэтэ түмүллэ сылдьар. Бу тылбаас атыттартан туох уратылааҕый? Холобур, атын олоҥхолорго туох тылбаастаммыта ханна сылдьара биллибэт. Оттон биһиги олоҥхо туох баар рифмата, эпитета, тэҥнээһинэ, синтаксическай параллелизма тылбааһыгар барыта кэккэлэһэ сылдьар буоларын турууластыбыт (построчный перевод).

Аны бу кинигэҕэ үлэлиир кэммэр саҥа санаа киирбитэ: бу олоҥхо аҥардас ис хоһооно, аҥардас тыла-өһө эрэ эриэккэс буолбатах; олоҥхо өссө биир кэрэтэ – кини уус-уран формата. Биһиги ити этиллибит үс көрдөрүүнү үһүөннэрин толору тутуһан тылбаастыырга диэн принцибинэн салайтардыбыт. Ону төһө кыалларынан тутуһа сатаатыбыт, кыһалынныбыт.

Бу тиэтэл-ыксал үлэ уонна уопута суох эдэр оҕолор тылбаастара диэн көрүү баар буолуон сөп. Ол эрээри, биһиэхэ саамай сыаналааҕа, суолталааҕа диэн, бу тылбааска кыттыбыт оҕолор Пекарскай тылдьытын хасыһан, хас биирдии тыл суолтатын, туох дэгиттээҕин барытын үөрэтэн үлэлээтилэр.

Билигин нуучча кылааһыгар үөрэнэр саха оҕолоругар анаан, бу тылбаас кыра-кыра кэрчиктэринэн ааҕар кинигэ таһаартарбыт киһи диэн кэпсэтиини ыыта сылдьабыт. Аны сэтинньи 27 күнүгэр, билигин Олоҥхо Күнэ диэн ааттанар, радионан «Дьырыбына Дьырылыатта» нууччалыытын аахтарыыны тэрийиэхтээхпит. Уонна, табылыннахпытына, тылбааспыт дискэ буолан тахсыа диэн бүччүм баҕа санаалаахпыт.

Онон, устудьуоннарбытыгар туһаайан эттэххэ, эһиги уонна биһиги бииргэ холбоһон үлэлээбит үлэбит таах хаалбакка, күн сирин көрдө уонна өссө да инники кэскиллээх диэн мин олус үөрэбин. Эһигини эҕэрдэлээн туран, кыһаллан-мүһэллэн үлэлээбиккитигэр махтанабын.