Айылҕаттан айдарыылаах, алта олоҥхо таһымнаах Сыҕаан Никииппэр

"Орто дойду" хаһыат
"Орто дойду олоҥхото" анал балаһа
06.10.2011

Зав. сектора "Якутский героический эпос Олонхо" НИИ Олонхо
Варвара Обоюкова

Айылҕаттан айдарыылаах, алта олоҥхо таһымнаах Сыҕаан Никииппэр

Кыраайы үөрэтээччи Н.Т. Степанов суруйарынан, Ньурба улууһугар барыта 90-ча олоҥхоһут олорон ааспыт. Онтон бүгүн кэпсиир киһибит Марха өрүс үрдүгэр Тэҥкэ диэн сиргэ Ивановтар дьиэ кэргэннэригэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүт, саха тылын-өһүн, ырыатын-тойугун кыра оҕо сааһыттан иҥэриммит, XX үйэ ортотугар талба талаана кустук араас өҥүнэн күлүмүрдүү оонньоон бар дьон сэһэнэ-сэппэлэ буолбут Сыҕаан Никииппэр – Иванов Никифор Григорьевич буолар.

Ивановтар Өҥөлдьө диэн нэһилиэккэ олохсуйан олорбуттар. Бу урукку кэмнэргэ ырыаһыт-тойуксут, уус тыллаах олоҥхоһут, оһуокайдьыт дьон ааттаан төрүүр сирдэринэн биллэрэ. Аҕата Килээдьэ Киргиэлэй эмиэ чугас эргин тойуксутунан сураҕырар киһи эбит. Онон Никииппэр бачыр оҕо сааһыттан ырыа-тойук эйгэтигэр биһиктэнэ үөскээн, ылбаҕай ырыалаах, хомоҕой хоһоонноох буола улааттаҕа. Эмньик оҕо сааһыттан бу нэһилиэк талба талааннаахтарын түһүлгэтигэр уһуйуллан тахсыбыта. Ордук Дмитрий Степановы чорботон, кинини кэрэхсээн истэн-үтүктэн талаана-дьоҕура чочуллубута. Ол курдук, кини бэйэтэ ахтарынан, алта сааһыттан дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолоон биһирэбил ылбыта, онтон тэптэрэн сайдан-үүнэн, этэн-тыынан хабыллан тахсыбыта.

Норуот ырыаһыта Никииппэр Иванов – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. Хоһуун-хорсун майгылаах саха уола Европа араас куораттарын босхолоспута, кыайыы өрөгөйдөөх күнүн Прага куоракка көрсүбүтэ, дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ. Кэлин кэргэннэнэн, Ньурба Чуукаарыгар олохсуйбута, онон дьон үксэ кинини “Чуукаар талааннаах тойуксута, олоҥхоһута” диэн билинэллэр, киэн тутталлар. Кини олорбут Хампаҕар “Сыҕаан сыыра” диэн сир баара, кинини дьон-сэргэ сөбүлүүрүн, өйдүү-саныы сылдьарын туоһута.

Никииппэр норуот тылынан уус-уран айымньытын атын көрүҥнэрин – саха ырыатын, тойугу, ордук чуолаан чабырҕаҕы, оһуокайы эмиэ утумнаахтык дьарык оҥостубута. Ол кини олоҥхоһут быһыытынан сайдарыгар тулхадыйбат оҥкул буолбута саарбаҕа суох. Кинини өйдүүр дьон кэпсииринэн, Никииппэр мэлдьи муннун анныгар кигинэйэн ыллыы сылдьар идэлээҕэ, бэл диэтэр, түүн утуйа сытан ырыатын уураппата.

Сыҕаан ырыатын-тойугун эриэккэс эйгэтигэр үгүс киһи умсугуйа уйулҕатын туттарбыта. Ол курдук, Ньурба биир бастыҥ тойуксута, оһуокайдьыт, Чуукаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Семен Николаевич Николаев кинини ырыаҕа-тойукка уһуйбут учууталынан билинэр, кини туһунан олус истиҥник ахтар. Оттон ылбаҕай ырыаһыт, хомоҕой тыллаах оһуокайдьыт Анна Моисеевна Александрова, эдэр сааһыгар фермаҕа бииргэ үлэлии сылдьан, Никииппэр олоҥхо ырыаларын ис-иһиттэн имэҥирэн толорорун сөҕө-махтайа кэпсиир. Биир тэлгэһэҕэ ыаллыы олорбут, оччотооҕуга кыра уолчаан, билигин Чуукаар оскуолатын музейын салайааччы Валерий Николаевич Кыппыгыров ахтарынан, Никииппэр Иванов олоҥхолуур киэһэлэрин үгүс дьон долгуйа кэтэһэн, анаан-минээн кэлэн сэргэх эйгэҕэ дьүөрэлэһэн “Оҕо Дуулах бухатыыр” олоҥхотун уталыппакка истэллэрэ. Киһи быһыытынан олус аламаҕай, мэлдьи күлэ-үөрэ сылдьар, сүрдээх мааны майгылааҕын бэлиэтиир. Оччотооҕу кэмнэргэ Чуукаар нэһилиэгэр бу Сыҕаан Никииппэр кэлиэҕиттэн ырыа-тойук дэлэйэн, оһуокай түһүлгэтэ кэҥээн, олоҥхо киэһэлэрэ үксээбиттэрэ.

Кини оччолорго алта олоҥхону билэрэ үһү: “Хардаҥ окко төрөөбүт Хардачылаан Бэргэн”, “Киис тириитэ саҥыйахтаах киэҥ халлаан уола Кириэстэй Бэргэн”, “Тимир биһик Кыҥкыр Боотур”, “Алаатыыр Ала туйгун”, “Оҕо Дуулах бухатыыр”, “Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө”. Хомойуох иһин, ити олоҥхолор кини толоруутугар араадьыйаҕа суруллубатахтар. Арай 1965 сыллаахха икки тойугу уонна олоҥхоттон быһа тардан толорбута радиофондаҕа харалла сытар.

Үлэһит бастыҥа, талааннаах талбата Никифор Григорьевич Иванов тыыннааҕа буоллар, 2012 сыл муус устарын 2 күнүгэр 95 сааһын туолуо этэ. Ньурба оройуонугар Олоҥхо ыһыаҕын көрсө уонна Н.Г. Иванов үтүө аатын үйэтитэ, олоҥхону наука таһымыгар чинчийэр институт билигин кини “Оҕо Дуулах бухатыыр” олоҥхотун бэчээккэ таһаараары бэлэмнии сылдьар.