Утум олоҥхоһут Николай Иванович Сафонов - Дьырылы

"Орто дойду" хаһыат
13.10.2011

Зав. сектора "Якутский героический эпос Олонхо" НИИ Олонхо
Варвара Обоюкова

Утум олоҥхоһут Николай Иванович Сафонов - Дьырылы

Дорҕоону, тылы, куолаһы уонна кылыһаҕы сөпкө таҥан, аттаран, ситимнии дьүөрэлээн, иэйэн-куойан дэгэрэҥнэтэ, дьиэрэтэ оонньотор сатабыллаах, хатыламмат ньыманан сахалыы ырыаны-тойугу толорооччулартан таһыччы үрдүк таһымнаах, биһиги ытыктыыр, сүгүрүйэр киһибит Николай Иванович Сафонов бу дьыл алтынньы 14 күнүгэр лоп-бааччы 80 сааһын туолар.

Николай Иванович Сунтаар оройуонун Дьаарханыгар төрөөбүтэ. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститут физико-математическай факультетын бүтэрэн учуутал идэтин баһылаабыта. Салгыы, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буолан, айылҕа биэрбит дьоҕурун сайыннараары, билиитин-көрүүтүн кэҥэтээри, улуу Москуба куоракка Киин спортивнай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.

Биһиги Николай Ивановичпыт аатырбыт Д.П. Коркины кытта тэҥҥэ үлэлээбитэ уонна саха тустуута аар-саарга аатыран таһымнанарыгар 1957-59 сс. олук уурсубута. Кини Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Советскай Союз спордун маастара. Айар куттаах аҕа киһибит көҥүл тустуу араас албастарын түмэ тардан, сааһылаан сиһилии кэпсиир “Түөрэхтэһии” диэн ааттаах кинигэтэ бэчээккэ тахсара бэлэмнэнэр.

Тойугу, оһуокайы, олоҥхону барытын дьүөрэлээн ис-иһиттэн баҕаран туран дьарык оҥостубут, уһулуччу баһылаабыт норуот тапталлаах ырыаһыта Николай Иванович төрүт ырыа-тойук кистэлэҥ саҕахтарын арыйан, ийэ тыл ис кыаҕын, дьайыытын дириҥник өйдөөн, күннээҕи олоххо туһанарга мындырдык быһааран, ону дьоһуннаах холобурдарынан дьүөрэлии тутан кэрэ эйгэҕэ уһуйбут оҕолоро, угуйбут дьоно-сэргэтэ махталлара муҥура суох. Кини “Дьон-сэргэ ох тыла”, “Түөн тыллар” диэн айымньылара киһи олоҕор күн аайы көрсөр кыһалҕаларын үтүө, сырдык санаанан салайтаран быһаарарга, уһуну-киэҥи мындырдык сыаналыыр дьоҕуру сайыннарарга тирэх буолаллар. Николай Иванович өбүгэ үгэһин, тылы-өһү үрдүк таһымҥа билэр буолан, кини айымньылара киһини үөрэтэр-такайар сүдү күүстээхтэр. “Көмүс дьүрүһүн” диэн тойугу үөрэтиэн баҕалаахтарга аналлаах кинигэтэ эмиэ туһааннаах дьоҥҥо олус суолталаах дии саныыбын.

Онтон “Чаҕылытта Бэргэн” олоҥхотун дьон-сэргэ олус сэргээн, таттаран истэр. Ол курдук, утум олоҥхоһут Николай Иванович оскуола оҕолоругар, орто үөрэх кыһаларыгар, “Көмүлүөк” духуобунас киинигэр, “Арчы Дьиэтигэр” толорон иһитиннэрбитэ быданнаата. Бу олоҥхоҕо олук буолбут хоһооннор, сомоҕо домохтор, уларыйбат эпитет, метафора сатабыллаахтык туттуллубуттар. Тыла-өһө баай, ис хоһооно өйдөнүмтүө, истэргэ салгымтыата суох. Николай Иванович дьону-сэргэни астыннарар, дуоһуйууну олохтуур түһүлгэлээх этээччи. Кини “Оһуокай Түмсүү” тэриллиэҕиттэн утумун быспакка сылдьар биир бастыҥ үҥкүүһүппүт буолар.

Айар куттаах киһи уус хараҕынан, уус тылынан, уус кэрэ айылгытынан тулалыыр эйгэни тупсарар, холобур буолар аналлаах. Николай Иванович саха кылыһахтаах тойугун тас дойдуларга иһитиннэрэн, саханы уһулуччу бастыҥнар кэккэлэригэр туруорбут “ууннан сууйуллубат, сүгэнэн кэрдиллибэт” үтүө өҥөлөөх. Кини көмүс куолаһын Россияҕа, Францияҕа, Италияҕа, Болгарияҕа, Швейцарияҕа, Монголияҕа дуоһуйа, астына истибиттэрэ, уос номоҕор киллэрбиттэрэ.

Николай Иванович норуот уус-уран айымньытын сүрүн көрүҥнэрин, саха тылын сүөгэйин-сүмэтин, көмүс кылыһахтаах куолаһын ис хааныгар, ис эйгэтигэр түмэн илдьэ сылдьар тарбахха баттанар дьоммутуттан биирдэстэрэ. Кини норуот уус-уран айымньытын муҥур чыпчаалын - олоҥхону сөргүтэр, тарҕатар уонна үйэтитэр уустук дьарыгын кэмигэр өйдүүр уонна өйүүр наадалааҕын умнар сатаммат. Сахалар аҕыйахпыт диибит, онтон айылҕаттан айыллыбыт талааннаахтарбыт өссө аҕыйахтар.

Күндү Николай Иванович! Көмүс дьүрүскэн куоласкар дьырылыйбыт кылыһах сайаҕас салгыны илгийдин, саргылардаах санааны ситимнээхтик салайдын! Оһуор тыллаах оһуокайыҥ оҥкуллара олохтонон, оҕо дьонум утум тыын тускуларын салайдын! Сиэлэн ааспыт сирдэриҥ сириэдийэр буоллуннар, тохтоон ааспыт тоҕойуҥ тойугунан туолуохтун, олорон ааспыт сирдэргэр олоҥхоҕун оллоонноон кэрэхсии истэр буоллуннар!